Sara Lydia Stahl-van Hoboken - ‘fotografe van stand’
In de zomer van 2025, het Rotterdamse Jaar van de Vrouw, presenteerden Museum Rotterdam en Stadsarchief Rotterdam de tentoonstelling ‘Rotterdamse vrouwen die het hebben gemaakt’. Langs de roltrappen van de Maastunnel waren portretten te zien van veertig geselecteerde Rotterdamse vrouwen die het verschil hebben gemaakt in cultuur, sport, politiek en samenleving. Op de website van Museum Rotterdam zijn de verhalen van deze vrouwen te vinden. Ook op de website van het stadsarchief zijn onder de rubriek ‘vrouwen 2025’ verhalen van individuele vrouwen te lezen en heeft het ‘netwerk Vrouwen van Rotterdam’ de balans opgemaakt van 50 jaar eerder gestarte emancipatieactiviteiten.
Een oud-bewoonster van onze wijk, Lydia Stahl-van Hoboken (1872-1958) is een van deze vrouwen met een verhaal op beide websites.
Sara Lydia van Hoboken, foto Johannes Baer, ca. 1900, Stadsarchief Rotterdam
De ouders
De ouders van Lydia van Hoboken kwamen beiden uit belangrijke families, die tot de elite van Rotterdam behoorden. Haar vader, Jacobus van Hoboken (1845-1916), was een invloedrijke Rotterdamse bankier, koopman, distillateur, lid van de fa. Hoboken en Co., lid van de fa. Hoboken en de Bie en co., voorzitter van het polderbestuur van Cool 1900-1910 en president van de sociëteit Amicitia.
Jacobus van Hoboken, J.A. van Welie, 1912, Museum Rotterdam
Zijn familie, de Van Hobokens, was een van de meest invloedrijke families in Rotterdam. De grondlegger van de welvaart, Anthony, stond bij de Rotterdammers bekend als eigenaar van het Land van Hoboken met de villa die zijn zoon in 1852 liet bouwen (nu, na een flinke verbouwing, Natuurhistorisch Museum). Anthony van Hoboken, van eenvoudige komaf, had een groot zakelijk talent en klom op van knecht in een wijnpakhuis tot een van de rijkste Rotterdammers. Hij bezat de grootste zeilvloot van Nederland, waarmee hij onder andere op Nederlands-Indië voer. Daarnaast had hij een eigen scheepswerf ‘Rotterdams Welvaren’, belegde in tal van andere handelszaken en was tevens actief als assuradeur en bankier.
Pa Jacobus kocht in 1888 de buitenplaats ‘Welgelegen’ op Parklaan nr. 15. Jacobus liet een aantal vertrekken verfraaien met onder andere plafondschilderingen, die nu nog steeds aanwezig zijn. In deze villa woonde Lydia vanaf haar tienertijd.
Villa welgelegen, foto Lydia Stahl-Hoboken, Stadsarchief Rotterdam
Ook Lydia’s moeder, Maria Johanna de Monchy (1850 -1922), stamde uit een befaamd Rotterdams handelsgeslacht. De stamvader was in de 17de eeuw vanuit Picardië neergestreken in de Lage Landen, om geloofsredenen zoals zoveel hugenoten in die tijd. Zijn zoon kocht de bierbrouwerij ‘De Twee Leeuwen’. Later werd er een jeneverstokerij aan toegevoegd. In 1851 werd M&R de Monchy in Rotterdam opgericht door de broers Marinus en René de Monchy. Dit bedrijf importeerde specerijen uit Nederlands-Indië en is uitgegroeid tot De Monchy (chemische grondstoffen) en de Monchy Food Company (noten, zaden, gedroogd fruit).
De familie De Monchy vervulde een belangrijke rol in de ontwikkeling van de haven van Rotterdam doordat zij zich met haar bedrijf ‘Pakhuismeesteren’ specialiseerde in de opslag van goederen. Dit bedrijf groeide en fuseerde tot Pakhoed en uiteindelijk in 1999 door een fusie met Van Ommeren tot Vopak. Het hoofdkantoor van Vopak is in onze wijk te vinden, op Westerlaan 10. De leden van de familie vervulden veel openbare bestuurlijke functies en maakten deel uit van diverse Rotterdamse economische, maatschappelijke en culturele organisaties.
Maria Johanna de Monchy, J.A. van Welie, 1912, Museum Rotterdam
Huwelijk
Lydia trouwde in 1894 met Carel Stahl; het echtpaar kreeg drie zonen en woonde in een statig herenhuis aan de Veerhaven op nr. 4. (volg de link naar onze pagina over dit gebouw)
Carel Frederik Maria Stahl (1864 – 1942) trad in 1888 in dienst van het bedrijf van zijn vader, met wie hij in 1894 de firma Stahl & Zoon oprichtte. Het bedrijf hield zich bezig met de verkoop van voornamelijk Russisch, Amerikaans en exotisch hout naar België, Frankrijk, Nederland en Duitsland. In 1921 liet de firma een kantoorgebouw ontwerpen door architectenbureau Van der Heyden & Van Nieuwenhuyzen. Het gebouw, genaamd Batavierhuis, is gebouwd in 1922 en gevestigd aan de Pieter de Hoochweg 108 in Rotterdam. Carel Stahl werd in 1924 benoemd tot consul van Estland en later tot consul-generaal. Stahl had een grote voorliefde voor reizen en koesterde veel belangstelling voor muziek.
Fotografe van stand
Lydia was amateurfotografe. Pas rond 1900, mede dankzij de uitvinding van het glasnegatief, was de techniek zodanig ontwikkeld dat ook voor amateurs fotografie binnen handbereik kwam – mits ze in staat waren daar een flinke duit aan uit te geven.
Als dochter van de twee vooraanstaande families ‘Van Hoboken’ en ‘De Monchy’, en als echtgenote van de rijke houthandelaar had ze de tijd en het geld om haar leven vast te leggen. Met twee stereocamera’s en een camera met een klein opvouwbaar statief maakte ze duizenden foto’s: naast dia’s en glasnegatieven voornamelijk stereo-negatieven en -positieven, die met behulp van een speciale kijker diepte aan de foto gaven.
Lydia Stahl-van Hoboken met camera, Stadsarchief Rotterdam, Collectie 4145
De albums uit haar nalatenschap betreffen het familieleven van haar jonge gezin van 1901 tot 1906. Lydia fotografeerde haar jonge gezin en familieleden zowel thuis als op vakantie.
Schaatsen bij de Kralingse ijsclub aan de Kralingse Plas, Sara Lydia Stahl-Van Hoboken, 1908 - 1912, Stadsarchief Rotterdam.
Daarnaast legde ze haar directe woonomgeving in het Scheepvaartkwartier vast.
De oostzijde van het Westplein. Het witte gebouw in het midden is Hotel Leygraaff, ca. 1909, Sara Lydia (S.L.) Stahl-Van Hoboken, Stadsarchief Rotterdam.
De 'Halve Maen' een model op ware grootte van het jacht waarmee Hudson in 1609 in Amerika terechtkwam, ligt aangemeerd in de Veerhaven. Op de achtergrond rechts het torentje van het museum voor Land- en Volkenkunde. Juli 1909, Sara Lydia (S.L.) Stahl-Van Hoboken, Stadsarchief Rotterdam.
Gezicht vanaf een huis aan de Willemskade op de Nieuwe Maas en aan de overzijde de Wilhelminakade met een schip van de Koninklijke Rotterdamse Lloyd, Sara Lydia (S.L.) Stahl-Van Hoboken, 1902 – 1906, Stadsarchief Rotterdam
Ook fotografeerde zij graag de historische binnenstad.
Gezicht op het Beursplein met links het postkantoor, 1918 – 1922, Sara Lydia Stahl-Van Hoboken, Stadsarchief Rotterdam.
Gezicht op de Coolsingel met korenmolen De Hoop, 1908 – 1912, Sara Lydia Stahl-Van Hoboken, Stadsarchief Rotterdam.
Ze fotografeerde ook als zij Carel vergezelde op zijn zakenreizen die haar naar Cuba, Amerika, Noord-Afrika, Noord-Europa, Rusland en zelfs Spitsbergen brachten. Overal maakte ze talloze foto’s. Ze maakte tussen 1900 en 1940 een paar duizend (stereo)foto’s op de vele buitenlandse reizen.
In haar proefschrift aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, ‘Kodak in Amsterdam. De opkomst van de amateurfotografie in Nederland 1880-1910’ beschrijft Mattie Boom een deel van de foto’s van Lydia als volgt:
‘Stahl-Van Hobokens foto’s en albumbladen geven een weinig coherent beeld te zien.
De foto’s zijn slordig opgeplakt, dan weer vijf, dan weer zes op een pagina. Bijschriften ontbreken. We zien vriendinnen op de tennisbaan, het jongste kind op het potje voor het kamerscherm en de oudste zoon schrijvend aan zijn tafeltje. De kinderen zitten vaak in kluitjes bij elkaar: de een kijkt de ene kant op, de ander de andere kant. Ook het interieur van het huis aan de Rotterdamse Veerkade komt dichtbij: aan de muren met bloemetjesbehang zijn heel veel tekeningen, reproducties en foto’s geprikt. Stahl-Van Hoboken fotografeerde snel en op het moment, zonder zich om compositie, pose of esthetische zaken te bekommeren.’
‘Ze zat haar onderwerp dicht op de huid en maakte ook close-ups van haar kinderen. Zo bewaarde ze met behulp van de fotografie haar ervaringen met en te midden van haar kinderen. Ze slaagde erin de beweeglijkheid en dynamiek van het drukke leven van een jong gezin in het familiealbum tot uitdrukking te brengen. Haar fotografie was rauw en ongepolijst, en de onderwerpen onschuldig. Het gaat van het leven binnen in huis, naar dat buiten vóór het huis waar de kinderen hoepelen en de schepen aan de kade liggen. Ieder jaar werd tijdens het verblijf in het Zeeuwse Domburg de strandvakantie vastgelegd, in speelse groepjes op het strand en in zee in gestreept badkostuum. Stahl-Van Hoboken had met haar fotografie maar één doel: het was niets meer dan het vastleggen van het opgroeien van de kinderen en het dagelijks leven thuis, voor persoonlijk gebruik.’
Op zaal in het Rotterdamse stadsarchief en voor een deel ook op de website van het archief kun je de foto’s van Lydia Stahl-Van Hoboken bekijken. Ook haar uitrusting, twee stereocamera´s, een Véroscope en een Glyphoscope en een derde camera met klein opvouwbaar statiefje worden in het stadsarchief bewaard, alles geschonken door haar kleindochter Vera Asser-Stahl.
Met haar foto’s veroverde Lydia een unieke plek in een door mannen gedomineerde wereld; van de meer dan duizend amateurfotografen waren er slechts zestig vrouw. Niet alle verenigingen voor amateurfotografie lieten vrouwen toe. Lydia was de enige in de familie die fotografeerde en deed alles zelf. Hiermee was ze een van de eerste vrouwelijke fotografen van Nederland met een substantieel oeuvre. Het is opmerkelijk dat de eerste vrouwelijke fotograaf uit Rotterdam kwam. Pas in 1901 werd hier een amateurfotografievereniging opgericht, veel later dan in andere grote steden.
Bronnen:
https://nl.everybodywiki.com/Batavierhuis
https://museumrotterdam.nl/verhalen/rotterdamse-vrouwen-die-het-hebben-gemaakt/
https://repub.eur.nl/pub/101847/2017-Mattie-Boom-Kodak-in-Amsterdam-.pdf
https://stadsarchief.rotterdam.nl/een-fotografe-van-stand
https://stadsarchief.rotterdam.nl/vrouwenjaar-2025
https://www.genealogybos.com/engels_patriciaat/Hoboken/Hoboken.html