Ontstaan en groei Scheepvaartkwartier
Het Nieuwe Werk
Tot 1700 bestond de wijk nog niet. Wel lag er een polder, buitendijks gebied, dat regelmatig overstroomde en gebruikt werd als weiland, bleekvelden en er stonden wat tuinhuisjes. In 1693 liet Rotterdam net buiten de stadswal de Zalmhaven graven. Er kwamen scheepstimmerwerven en aanverwante bedrijven, straten werden aangelegd, huizen gebouwd en zo ontstond het eerste stukje wijk. Met als grens de dijken Scheepstimmermanslaan en de Houtlaan, met huizen aan de Maas. Deze stadsuitbreiding werd het Nieuwe Werk genoemd.
Op deze kaart van Rotterdam uit 1839 zie je de driehoek Rotterdam met aan de westkant buiten de stad de Zalmhaven en de Muizenpolder.
In het noorden was de Westzeedijk de grens. Tussen de noordzijde van de Zalmhaven en de Westzeedijk lagen huizenblokken.
De Zalmhaven, je kijkt tegen de Scheepstimmermanslaan aan met op de achtergrond de Ignatiuskerk. In het noorden (rechts) de huizenblokken tussen de Westzeedijk en de Zalmhaven, 1899.
Vuilnisboten in de haven: de Roteb stortplaats aan de Zalmhaven, ca 1920. Collectie Roteb, stadsarchief.
De Westzeedijk rond 1900. Dit stuk Westzeedijk heet nu Vasteland
Voor de aanleg van de Zalmhaven was er vanaf 1612 een kleine haven, het 'Salmgat', het meest zuidelijke deel van de Schiedamsevest buitendijks. De schepen moesten vanuit de nieuwe Zalmhaven via het Salmgat de Maas opvaren. Het Salmgat was echter te smal en te ondiep. In 1702 werd een nieuwe doorvaart gemaakt, uitkomende in de Leuvehaven. De oude toegang tot de Maas werd in 1782 gedempt. Als ‘Balkengat’ bleef het oude Salmgat nog tot 1891 bestaan. Toen werden de slikken opgehoogd en op het daardoor verkregen terrein werd de Zalmstraat aangelegd. De haven en straat dankten hun naam aan de zalmvisserij op de Maas.
Toen in 1702 de doorgang tussen Leuvehaven en Zalmhaven aangelegd werd, werd het Salmgat afgedamd. Zo ontstond een hoek in de Zalmhaven die werd gebruikt om houtvlotten af te meren. Schilderij Jan Weissenbruch, 1849, Museum Rotterdam.
Ook kreeg in 1702 de polder aan de westkant dijken: de Kievitslaan en langs de Maas, de huidige Parklaan. Nu het gebied niet meer overstroomd werd, kwamen er in de polder (sinds de muizenplaag van 1633 Muizenpolder genoemd) buitenplaatsen en tuinen, moesgrond, theekoepels, oranjerieën, sloten en grachten.
De dijken aan de Maas (de latere Parklaan en Westerlaan) met buitendijkse gorzen en slikken (aangeslibde grond), plattegrond 1839.
W.N. Rose
Het Tweede Nieuwe Werk (1e fase – oostelijk deel)
In 1839 werd Willem Nicolaas Rose, ingenieur en architect, aangesteld als stadsarchitect van Rotterdam. Onder zijn deskundige leiding werd het Tweede Nieuwe Werk in onze wijk uitgevoerd, onderdeel van de Rotterdamse grootschalige stadsuitbreiding naar het westen. De straatnamen met ‘west’ herinneren hieraan.
Ontwerp verkaveling tussen Houtlaan en Westerstraat en tussen Westerstraat en Willemskade. W.N. Rose, 1847
In 1847 werd tussen de Houtlaan en de Willemskade de landaanwas bebouwd. Rose hanteerde hierbij strenge bouwvoorschriften; hij wilde een esthetisch hoogwaardige eenheid. Hij ontwierp aan de Maaszijde twee blokken: het westelijke blok is nu nog het oorspronkelijke blok. De visuele eenheid werd gerealiseerd door de kroonlijst met daarachter de schuine daken. De hoekgebouwen zijn hoger. Het oostelijke blok werd verwoest door overwaaiend vuur tijdens het bombardement in 1940 en later herbouwd.
Willemskade: De politie zet de kade af tijdens de staking van bootwerkers, 1896
De blokken waren verdeeld in percelen of kavels. De percelen werden opgekocht door speciaal voor dit doel opgerichte aandelenmaatschappijen, die ze in opdracht van particulieren lieten bebouwen. De Koninklijke Nederlandse Yachtclub, het huidige Wereldmuseum, gaf opdracht tot het bouwen van het clubgebouw op een paar kavels.
Gezicht op het Yacht-clubgebouw aan de Willemskade, G.J. Bos/ P.J.M. Trap, 1853-57
Westerstraat, met op de voorgrond het Willemsplein; achter de Westerstraat enkele bedrijfspanden aan de Zalmhaven.
De Willemskade en het Willemsplein, aangelegd in 1847, heetten oorspronkelijk Westerkade en Westerplein. De namen werden gewijzigd na het bezoek van koning Willem III in 1851.
Huizen en het Victoriahotel aan het Willemsplein; de brug over de toegang tot de Zalmhaven.
Het Tweede Nieuwe Werk (2e fase – westelijk deel)
De huidige Veerhaven werd gegraven in 1852-54. De vorm van het oude Veerhaventje of Pontegat is zichtbaar in de gebogen straatwand aan de Veerkade. Sinds het derde kwart van de 15e eeuw voer hier het veer naar Katendrecht. Deze dienst was een belangrijke schakel in de verbinding Holland - Brabant. Het oude haventje werd gedempt in 1910-11; een deel is nu het Calandplein.
Het Pondegat, J. Koster, prent uit 1759
Tegelijkertijd met de Veerhaven werd de Westerhaven gegraven, waarna er woningen aan de Maas en diverse pakhuizen aan de nieuwe haven, aan de huidige Calandstraat werden gebouwd.
Ontwerp Veerhaven en Westerhaven, 1851
Na de opening van de Nieuwe Waterweg in 1872 bleek de Westerhaven al spoedig te klein voor de grotere zeeschepen die Rotterdam aandeden. In 1902 werd de haven gedempt. Op het vrijgekomen terrein werden grote woonhuizen en kantoren voor de ‘havenbaronnen’ gebouwd.
Ontwerp Gedempte Westerhaven en Parklaan, G.J. de Jongh, 1893
Koningin Emmaplein, Van Vollenhovenstraat, Westzeedijk
In de 17e eeuw bestond de Muizenpolder, zo genoemd na de muizenplaag van 1633, uit weilanden, blekerijen, wat buitenhuizen en een enkel losstaand theehuis. In 1702 werden ook hier dijken aangelegd, langs de Maas en de huidige Kievitslaan. Na die tijd kwamen er veel buitenplaatsen met tuinen, moesgrond, theekoepels, stallen en oranjerieën. Door de polder liepen veel sloten en grachten. Rond 1870 kwamen er grote buitenplaatsen met permanente bewoning.
Schielandsche Hooge Zeedijk (nu Westzeedijk) gezien in westelijke richting, rond 1790, Gerrit Groenewegen.
In de muizenpolder lag op de plek van het huidige Koningin Emmaplein het buiten ‘Lust en Rust’, dat in de loop der tijd door het samenvoegen van verschillende buitenplaatsen aardig groot was geworden. Het buiten werd in 1871 verkocht aan Joseph Willem Anthony. Na zijn overlijden verkocht zijn weduwe het buiten aan een bouwmaatschappij, de Maatschappij tot Exploitatie van bouwgronden ‘Westzeedijk’.
Het grote herenhuis en alle andere bouwsels die op het buiten stonden, werden gesloopt. Vanaf 1888 tot 1891 werd een gebouwencomplex gebouwd, bestaande uit 23 herenhuizen: 15 aan het plein en acht aan de Westzeedijk, aan beide zijden van het plein vier, nr. 92-98 en 102-108.
Om belangstellenden een indruk te geven, kreeg Petrus Gerardus Vertin de opdracht een schilderij te maken. Je kunt op het doek goed zien dat het plein en de Westzeedijk op gelijk niveau met het dijklichaam lagen. Na de watersnoodramp van 1953 werd de dijk eind jaren 60 opgehoogd tot haar huidige niveau en sindsdien staat de bebouwing ten zuiden van de dijk aan een parallel lopende en lager gelegen weg.
In 1887 werd de gasfabriek aan de Scheepstimmermanslaan gesloopt en op het terrein van de gesloopte fabriek werd de Van Vollenhovenstraat aangelegd.
Ontwikkeling Koningin Emmaplein en Van Vollenhovenstraat. Langs de Parklaan de grote buitenhuizen, die er bijna allemaal nog staan.
Op de hoek van de Van Vollenhovenstraat met de Westzeedijk werd de rooms-katholieke Sint-Ignatiuskerk gebouwd in 1891. De kerk werd gesloopt in 1966-68.
Sint-Ignatiuskerk op de Westzeedijk.
Naast de bij het Koningin Emmaplein behorende vier herenhuizen aan de Westelijke Westzeedijk lag in de Muizenpolder het buitenverblijf van de heer G. Sauerbier. Het werd in 1896 verkocht. Op de plek van het buiten werden zes panden gebouwd, de nummers Westzeedijk 112 t/m 122. In 1929 werd hier het woongebouw Westzeedijk naast gebouwd, naar ontwerp van F.L. Lourijsen in de trant van de Nieuwe Haagse School met de nummers 126, 128 en 130. Naar een beeld aan de voorgevel de Uilenflat genoemd. Een oplettend lezer zal de nummers 110 en 124 missen. Deze zijn respectievelijk aan het koetshuis van de vroegere buitenplaats Rozenlust aan de Parklaan en een tuinmanshuis van de vroegere buitenplaats Schoonoord gegeven.
Tweede Wereldoorlog
Het Scheepvaartkwartier is tijdens het bombardement in mei 1940 vrijwel gespaard gebleven; alleen het meest oostelijke deel werd getroffen. Niet door bommen maar door de brand die erop volgde en overwaaide. De panden aan het Willemsplein werden totaal verwoest; ook ging een deel van de Westerstraat, de helft van de Maasstraat en een stuk van de Willemskade in vlammen op. En wat er na die allesverzengende brand nog stond is daarna gesloopt.
De oranje gebouwen zijn verwoest door het bombardement. Daarna is nog aardig wat gesloopt, blauw. Kaart uit 2010.
Wederopbouw
Tussen 1949 en 1952 werd het Willemsplein weer herbouwd met woningen en bedrijfspanden. In het woninggebouw naar ontwerp van de architecten E.H. en H.M. Kraaijvanger werd met plezier gewoond. Het pand en ook andere gebouwen werden gesloopt in de zomer van 1995 in verband met de aanleg van de Erasmusbrug. Ook de Zalmhaven werd gedempt in 1993-94.
Flat die maar kort op het Willemsplein heeft gestaan, foto Marian Voesenek
De in 1956 opgeleverde Maastorenflat van de architect Herman Bakker, toen de hoogste woontoren van Nederland, ontkwam aan de slopershamer, want het was een gemeentelijk monument. Er vaart net een boot de Zalmhaven uit. Foto collectie Marian Voesenek
tekst: Lia Lugthart, december 2025
==========================================================================================
Een fotogeschiedenis van de wijk is te vinden via bijgaande link